Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami – czy jesteś gotowy?

Ustawy o dostępności cyfrowej – jakie akty prawne w tym zakresie obowiązują w Polsce?

Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz.U. 2019 poz. 1696, z późn. zm.) ma na celu poprawę warunków życia osób np. z niepełnosprawnościami, obniżoną sprawnością z powodu wieku czy choroby [1] [2]. To jeden z najważniejszych elementów realizowanego przez rząd programu „Dostępność Plus”.  Ustawa przewiduje, że instytucje publiczne powinny zapewnić dostępność w trzech obszarach: 

• architektonicznym (bez barier w budynkach i na terenie, m.in. dla osób poruszających się na wózku, korzystających z kulek czy z wózkami dziecięcymi), 
• cyfrowym (zgodnie z przepisami o dostępności stron i aplikacji),
• informacyjno-komunikacyjnym (dostępność przekazu dla osób głuchych, z niepełnosprawnością intelektualną czy niewidomych).

Nakłada ona na instytucje publiczne obowiązki takie jak stosowanie uniwersalnego projektowania lub racjonalnych usprawnień, uwzględnianie potrzeb osób z niepełnosprawnościami przy planowaniu działalności oraz usuwanie istniejących barier [3]. Każdy podmiot publiczny musi w swoich zamówieniach i umowach uwzględniać wymogi dostępności (np. wymagać realizacji dostępnych stron internetowych przy realizacji projektów cyfrowych). Nowym uzupełnieniem tego systemu jest ustawa z dnia 26 kwietnia 2024 r. o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze (Dz.U. 2024 poz. 731). Akt ten wdraża unijną dyrektywę 2019/882 (European Accessibility Act, EAA) i po raz pierwszy nakłada obowiązki w zakresie dostępności również na sektor prywatny.  Europejski Akt o Dostępności nakłada przymus stosowania zasad dostępności m.in. w e-commerce, transporcie publicznym, bankowości czy mediach cyfrowych. Oznacza to, że właściciele sklepów internetowych, aplikacji usługowych czy systemów rezerwacyjnych będą musieli zapewnić pełną dostępność cyfrową.  Warto podkreślić, że dyrektywy unijne mają pośrednią moc obowiązującą – zobowiązują państwo członkowskie do przestrzegania jej postanowień, jednak pozostawia organom krajowym decyzję, w jaki sposób zostaną one zaimplementowane. Polski prawodawca zadecydował, że transpozycja EAA na grunt polski zostanie dokonana przez ustawę. 

Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami – obowiązki instytucji publicznych

Organizacje publiczne (urzędy, szpitale czy szkoły) są zobowiązane do wdrożenia dostępności jako standardu. Przykładowo muszą one zatrudnić koordynatora ds. dostępności i co kilka lat raportować stan realizacji nałożonych na nie obowiązków. Co to oznacza w praktyce? W wymiarze architektonicznym budynki użyteczności publicznej powinny mieć windy, podjazdy, szerokie drzwi, toaletę przystosowaną dla wózków inwalidzkich i kontrastowe oznakowanie.  Z kolei dostępność cyfrowa stron internetowych czy aplikacji mobilnych publicznego podmiotu wymaga, aby spełnione były wytyczne WCAG 2.1 na poziomie AA zgodnie z ustawą o dostępności cyfrowej. Oznacza to m.in.:

• dodanie tekstów alternatywnych (ALT) do grafik, 
• napisów i audiodeskrypcji do materiałów wideo, 
• logicznej struktury nagłówków i formularzy, 
• poprawnego kontrastu kolorów. 

Serwisy instytucji publicznych mają obowiązek opublikować deklarację dostępności. Jest to dokument opisujący stopień dostosowania strony oraz planowane działania naprawcze. 

Obowiązek dostępności dla podwykonawców instytucji publicznych

W przypadku gdy instytucja publiczna zleca zadanie (np. budowę czy realizację usługi) firmie prywatnej, musi wymagać od niej zapewnienia dostępności w ramach umowy.  W przypadku realizacji zadań publicznych przez firmy (finansowanych ze środków publicznych), te firmy również są zobowiązane zapewnić dostępność na określonym poziomie. Na przykład ministerstwo zamawiające portal internetowy czy szpital zlecający budowę nowego pawilonu mogą wymagać, by wykonawca uwzględnił wszystkie normy dostępnościowe.  Jeśli osoba z niepełnosprawnością zgłosi brak dostępności (np. trudność w wejściu do budynku czy brak tłumacza PJM), instytucja ma obowiązek usunąć barierę bez zbędnej zwłoki lub zapewnić dostęp alternatywny (np. wsparcie osoby asystującej). W przypadku niedopełnienia obowiązku dostępności publicznej podmioty mogą być ukarane finansowo – ustawa o dostępności cyfrowej przewiduje grzywny za uporczywe ignorowanie dostępności serwisów czy brak deklaracji.

Obowiązki dla firm i instytucji prywatnych w zakresie dostępności cyfrowej

Normy prawne z ustawy o dostępności z 2019 r. adresowane są głównie do podmiotów publicznych. Tak więc ustawa nie jest wiążąca dla przedsiębiorców prywatnych. I do tego roku jej postanowienia firmy traktowały głównie jako standard, do którego warto dążyć – zgodnie z art. 5, firmy i organizacje pozarządowe dążą we własnej działalności do zapewniania dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.  Jednak postanowienia ustawy o dostępności z 2024 roku przynoszą gruntowne zmiany w tym zakresie. Dla wielu podmiotów z sektora prywatnego ta „dobrowolność” stała się prawnym obowiązkiem.  Zobowiązane są przede wszystkim przedsiębiorstwa zajmujące się wytwarzaniem, dystrybucją lub sprzedażą produktów objętych ustawą. Należą do nich:

• producenci,
• importerzy,
• dystrybutorzy,
• upoważnieni przedstawiciele producentów,
• a także wszystkie firmy pełniące rolę usługodawców – czyli oferujące lub świadczące określone usługi na rzecz konsumentów.

W praktyce obowiązek dostępności dotyczy m.in.:

• konsumenckich komputerów i smartfonów wraz z systemami operacyjnymi,
• terminali płatniczych i bankomatów,
• automatów biletowych i urządzeń odprawy,
• czytników e-booków,
• aplikacji i stron internetowych,
• usług e-commerce i sprzedaży biletów online,
• bankowości detalicznej,
• telekomunikacji,
• usług transportu pasażerskiego,
• dostępu do treści medialnych (np. platform VOD).

Wyjątek stanowią mikroprzedsiębiorcy – dla nich przepisy nie mają zastosowania, chyba że obracają produktami objętymi ustawą. W takim przypadku mogą zostać zobowiązani do wykazania, że zapewnienie dostępności byłoby dla nich nieproporcjonalnym obciążeniem. Co to oznacza w praktyce? Produkty i usługi muszą być dostępne dla osób z różnymi ograniczeniami – wzroku, słuchu, mobilności czy poznawczymi. Dostępność musi być zapewniona poprzez projektowanie uniwersalne lub racjonalne usprawnienia, tak aby osoby ze szczególnymi potrzebami mogły korzystać z produktów i usług na równi z innymi użytkownikami. Wymagania obejmują m.in. odpowiedni kontrast, alternatywne sposoby komunikacji, kompatybilność z narzędziami wspomagającymi oraz zrozumiałość i funkcjonalność interfejsów. Firmy miały czas dostosowanie strony do wymagań prawnych do 28 czerwca 2025 roku. Podlegają one nadzorowi – a za niespełnienie obowiązków grożą sankcje, w tym zakaz wprowadzenia produktu do obrotu lub świadczenia usługi. Kontrolę nad tym procesem będzie sprawował m.in. Prezes Zarządu PFRON oraz wyspecjalizowane organy nadzoru rynku.

Prawo dostępności w marketingu – jak należy je zrealizować?

Nowa ustawa o dostępności sprawia, że marki będą musiały zmienić także swoje podejście do prowadzenia marketingu. Zwłaszcza właściciele e-commerce. Na co powinni oni zwrócić uwagę? Strony internetowe i aplikacje muszą spełniać standardy WCAG. To nie tylko technologia, ale sposób budowania komunikacji. Copywriterzy i marketerzy muszą korzystać z uproszczonego języka – plain language i Easy-to-Read. Treści muszą być krótkie, konkretne, bez metafor, z jasną strukturą i hierarchią informacji. Co więcej, każdy etap zakupowy w e‑commerce – od przeglądania oferty, przez wybór produktu, po finalizację zamówienia – musi być dostępny dla osób z różnymi ograniczeniami sensorycznymi i ruchowymi. Dostępność staje się więc integralnym elementem UX i kreacji.  Sprawdź, czym jest web usability. 

WCAG 2.1 – wymagania dostępności cyfrowej stron internetowych

Jak dostosować stronę do ustawy? Głównym standardem technicznym dostępności cyfrowej są wytyczne WCAG 2.1 (Web Content Accessibility Guidelines) opracowane przez konsorcjum W3C. Ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych wymaga poziomu AA (lub wyższego) WCAG. Oznacza to, że powinna być: postrzegalna, funkcjonalna, zrozumiała i kompatybilna z technologiami wspomagającymi.  Co to oznacza w praktyce? Na stronach należy stosować:

• alternatywne teksty (ALT) dla wszystkich grafik i ikon, tak aby osoby niewidome mogły usłyszeć opis obrazu za pomocą czytnika ekranu.
• napisy i audiodeskrypcje do materiałów wideo, które umożliwiają korzystanie z filmów osobom głuchym i niewidomym.
• logiczną strukturę dokumentu, a więc stosowanie nagłówków (h1-h6), akapitów i list.
• wszystkie funkcje serwisu muszą być dostępne bez użycia myszy (tylko za pomocą klawiatury lub innych urządzeń wspomagających).
• dobre kontrasty kolorystyczne – tekst musi być czytelny na tle strony przy ustawieniach powiększenia (maks. 200%).
• responsywność – automatyczne dopasowanie strony do wielkości ekranu (dla użytkowników mobilnych i powiększających treść).

Dowiedz się także, czym są core web visuals.

Audyt dostępności cyfrowej – jak sprawdzić, czy strona spełnia wymogi dostępności?

Jeżeli dana jednostka nie jest pewna, czy spełnia wszystkie wymogi dostępności zgodnie z ustawą, można zlecić przeprowadzeni audytu dostępności cyfrowej. To specjalistyczna weryfikacja serwisów pod kątem WCAG. Wynikiem audytu jest zwykle raport z listą niezgodności i rekomendacjami do wdrożenia poprawek.  W przypadku podmiotów publicznych raport ten jest obowiązkowy i służy do przygotowania deklaracji dostępności. Jeśli serwis nie spełnia wymagań, należy wdrożyć poprawki zgodnie z zaleceniami WCAG.

Podsumowanie

Nowe regulacje zmuszają organizacje do ponownego przemyślenia relacji z użytkownikami – zwłaszcza tymi z barierami funkcjonalnymi. Dostosowanie treści i narzędzi do potrzeb różnych grup odbiorców sprzyja także budowaniu zaufania i wiarygodności marki. Firmy, które zlekceważą te zmiany, ryzykują nie tylko sankcje – ale przede wszystkim wykluczenie z cyfrowej rzeczywistości ludzi ze szczególnymi potrzebami. [1] isap.sejm.gov.pl [2] www.gov.pl [3] deklaracja-dostepnosci.info [4] isap.sejm.gov.pl [5] businessinsider.com.pl